Nieuws

In de oplossing voor wicked problems schuilt een pentagram

Ook na bijna vier jaar werking van de Sociale InnovatieFabriek, onze begeleiding van meer dan 500 concepten en de lancering van zoveel schitterende impactvolle realisaties … lijkt het belang van sociale innovatie vandaag alleen nog maar te stijgen. De Sociale InnovatieFabriek weet een steeds groter wordende community van ‘doeners’ rond maatschappelijke oplossingen met elkaar te verbinden. Zo divers als ze zijn, allen hebben ze met elkaar gemeen dat ze gaan voor maatschappelijke verbetering. Ze pakken belangrijke maatschappelijke uitdagingen aan, met hun diensten, producten of methodes en doen dat op een vernieuwende manier.

Wicked problems

‘Belangrijke maatschappelijke uitdagingen’… Er bestaat een schitterend Engelstalig woord voor: ‘wicked problems’ of ‘problems worth solving’. Nederlanders hebben het in dit verband wel eens over ‘taaie vraagstukken’. Welke naam je ze ook geeft: uitdagingen als armoede, klimaatverandering of vereenzaming zijn groots èn moeilijk op te lossen. Het zijn vraagstukken die van niemand zijn en tegelijkertijd van iedereen. We beseffen dat er geen simpele oplossingen voor zijn. Een eenvoudige wetswijziging of louter goede wil zal het niet klaren en met ‘meer doen van hetzelfde’ komen we er zeker niet meer. Hoe zorgen we bijvoorbeeld voor een effectieve energietransitie? Blijven we op dezelfde manier produceren en consumeren? Hoe zorgen we ervoor dat iedereen waardevol werk heeft? Kunnen we in de exponentieel vergrijzende samenleving wel nog de nodige zorg bieden? En krijgen we armoede ooit de wereld uit?

Deze uitdagingen, de wicked problems dus, zijn complex en multidimensioneel. De oplossingen ervoor zijn dan ook niet zo uit de lucht te plukken. Sociale innovaties bieden (deels) antwoorden op complexe sociale problemen. Ze verminderen sociale noden door nieuwe diensten en producten, ze bevorderen participatie en dragen bij aan empowerment van burgers.

Voorbij de triple helix

Vanuit onze ervaring in de Sociale InnovatieFabriek zien we dat de oplossingen zelden eenkennig zijn. Doorgaans zit de oplossing in een krachtig samengaan van tal van actoren die elk een belangrijk deel aan kennis, vaardigheden en context inbrengen. Dit samenspel van actoren werd in het verleden – en vooral in onderzoekskringen – ook wel de triple helix genoemd. Het verwijst naar de samenwerking tussen drie partijen: overheid, academische wereld en bedrijfswereld.

Eigenzinnig maakten wij er een quadruple helix van om ook het middenveld erin mee te nemen. Maar ook dit model doet nog afbreuk aan de magische wisselwerking tussen verschillende actoren die we in tal van praktijken zien. Noem ze de ‘individuele burger’ of de ‘ervaringsdeskundigen’… Uit onze ervaring zijn het vaak individuele burgers die het verschil maken. Ze werken soms wars van bedrijven, organisaties of overheden aan de opstart van sociale innovaties. Vaak zijn ze beroepsmatig actief in een van deze, maar ontwikkelen ze op eigen kracht - en vaak in nachtelijke uren – de meest schitterende concepten uit. Dit doen ze vaak omdat ze zelf de nood ervaren en dus de eerste gebruiker zijn van hun oplossing. Ze kennen de nood en hebben waardevolle expertise om te weten hoe, wanneer en waarom bepaalde methodes of diensten aanslaan.

Het gaat dus niet over 3 samenwerkende actoren, ook niet over 4, maar wel over 5 actoren. Exit helix, enter het pentagram! Deze vijfpuntige ster is een van de oudste symbolen ter wereld. We verwijzen in de context van sociale innovatie vaak naar de noodzaak van meer pentagrammen. Niet omdat we in de Fabriek een esotherische voorliefde hebben, noch omdat we per se fan zijn van Pythagoras of druïdensymbolen. Maar in een pentagram heerst harmonie. Ieder punt staat even dicht bij of even ver van het middelpunt. De lijnen tussen de actoren zijn allen even lang. Niemand domineert, maar het een kan niet zonder het ander. Dat is wat wicked problems nodig hebben.

Het pentagram-model verbindt de 5 groepen die noodzakelijk bijdragen aan maatschappelijke oplossingen: overheden, kennisinstellingen, bedrijven, non-profit en burgers.

Een voorbeeld: de problematiek van de vergrijzing. Met de toenemende vergrijzing neemt de zorgvraag ook exponentieel toe. Kunnen overheden dit alleen aanpakken? Kunnen zorginstellingen het alleen? Gaat de markt het voor ons regelen? Gaat iedere actor strategieën bedenken op eigen houtje en wordt de oudere zelf enkel als ‘probleem’ bekeken, of wordt de oudere net ook als actieve actor voor het bedenken van de oplossing beschouwd? Het is van wezenlijk belang dat ook de stem van de senior wordt meegenomen. Hij/zij weet als de beste welke de noden zijn en hij/zij kan nog een actieve rol opnemen in het bedenken en implementeren van de oplossing. In het pentagram neemt de senior, als burger, een even belangrijke rol op als die 4 andere actoren.

Leest dit samengaan van tal van actoren herkenbaar voor jou? Welke rol spelen alle actoren in je sociale innovatie? Plaats ze eens rond dit symbool (en hopelijk brengt het je toch ook wat magie).