Praktijk

De stem van ons geheugen


Zingen geeft mensen met dementie letterlijk en figuurlijk een stem, werkt therapeutisch en draagt bij tot de destigmatisering van het ziektebeeld dementie. De Stem van ons Geheugen bestaat uit aangepast didactisch materiaal en uit ondersteuning op maat: een inspiratiegids, een cd, partituren, tekstbundels en een coachingstraject voor wie met een ‘contactkoor’ wil beginnen. De Fabriek sprak met Koenraad De Meulder, directeur van Koor&Stem.

Koor en Stem ontwikkelde het project ‘De Stem van ons Geheugen’. Wat is het doel van dit project?

Met dit project spreken we mensen met dementie aan op hun talenten. Vaak worden zij aangesproken op hun tekorten. Hun geheugen en herinneringen verdwijnen. Wij vertrokken vanuit de talenten die deze doelgroep heeft en willen op die manier bewust helpen aan een destigmatisering van de problematiek: mensen met dementie blijven meetellen in onze maatschappij. ‘De Stem van ons Geheugen’ wil appelleren aan het muzikaal geheugen en muzikale ervaringen van mensen met dementie om ze te empoweren. Onderzoek wees uit dat het muzikaal geheugen bij mensen veel langer bewaard blijft dan andere vaardigheden. Daar gaan we mee aan de slag. Het samen zingen zorgt ervoor dat mensen met dementie heldere momenten krijgen en opnieuw contact kunnen leggen met de omgeving. Bovendien neemt het samen zingen heel wat stress weg waardoor het samenleven met mensen met dementie draaglijker wordt voor de partners, de familie en de verzorgers.

Inclusie is ook in de muziekwereld al langer een opdracht. Hoe kwamen jullie bij het idee om een dergelijk project te starten?

Als organisatie zijn we al lang bezig met inclusieprojecten, waarbij we ons onder meer inspireerden op buitenlandse voorbeelden zoals het 'Hearts in Harmony' van de European Choral Association.
Een vriend van me werkt in de welzijnssector als kinesist en is ook actief in de koorwereld. Op een gegeven moment is zijn moeder opgenomen in een woonzorgcentrum. Tijdens de kerstperiode speelde hij kerstliedjes voor haar en tot zijn grote verbazing begon zij die liedjes mee te zingen. Toevallig was het ook de periode waarin het programma ‘Singing for the Brain’ op TV verscheen. Dat kwam allemaal samen. Hij had toen de idee om ons, Koor&Stem, samen te brengen met het Expertisecentrum Dementie Vlaanderen. Uit die samenwerking groeide het project ‘De Stem van ons Geheugen’.

Voor een amateurkunstenorganisatie in de vocale muziek is de core business de koorwerking. Wat was de reactie van medewerkers en de koren zelf op een project dat focust op andere maatschappelijke uitdagingen?

Het is niet altijd een evident verhaal geweest omdat niet iedereen de belangrijke culturele en maatschappelijke betekenis van dergelijke acties meteen inziet. Het project opent evenwel voor de koorwereld een hele reeks van deuren. ‘De Stem van ons Geheugen’ en andere inclusieprojecten, tonen op een heel geraffineerde en emotionele manier aan wat zingen met mensen doet en hoe sterk het kan verbinden. In al die jaren dat ik in de koorwereld actief ben, heb ik zelden projecten gezien dat zo sterk de vinger legt op de essentie van ons verhaal.
Weet je, wij zijn een amateurkunstenorganisatie, geen kunstenorganisatie. We hebben naast een artistieke opdracht, ook een even belangrijke sociale opdracht! We zetten vaak projecten op vanuit een artistieke reflex. Dit project was voor ons dan ook vernieuwend omdat we vertrokken vanuit een sociaal vraagstuk.

Creeërt zingen sociale meerwaarde?

Zeker, maar dat is koorzang in wezen altijd, ook voor mensen zonder dementie. Het samen zingen heeft een belangrijke artistieke meerwaarde voor het individu en voor de groep maar het sociaal gebeuren – samen werken, samen zijn, samen zingen – is wellicht even belangrijk voor een amateurkoor. Die sociale dimensie is altijd belangrijk, alleen is het niet altijd zo zichtbaar. Koren focussen nu éénmaal op hun artistieke prestaties en minder op sociale meerwaarde die ze creeëren.

Jullie didactisch is aan de doelgroep ‘mensen met dementie’ aangepast. Daarnaast zetten jullie ook ‘contactkoren’ op. Wat is dit en hoe werkt dit?

Idealiter zijn contactkoren koren die samen zingen met mensen met dementie, hun mantelzorgers, hun verzorgers en mensen uit hun directe omgeving. Wij sporen vrijwilligers aan om voor de muzikale beleiding en het ondersteunen van contactkoren. We doen beroep op mensen met muzikaal talent uit de lokale gemeenschap zoals socio-culturele verenigingen, koren, muziekscholen, harmonie of parochies. Wij hebben nu weet van een dertigtal contactkoren die opgericht zijn maar waarschijnlijk zijn het er veel meer. Elk contactkoor wordt trouwens anders ingevuld. Soms zijn het alleen de mensen met dementie die deel uitmaken van het koor, soms zijn daar ook familie en zelfs professionelen bij betrokken. Die verschillende settings maken het project boeiend. Vrijwilligers geven een eigen invulling aan het contactkoor rekening houdend met de mogelijkheden en met de mensen die beschikbaar zijn.

Wanneer beschouwen jullie het project als ‘geslaagd’? Wat bepaalt of dit een succesvol project is?

In projecten als deze is het moeilijk om de impact die je wil concreet te formuleren. We zouden kunnen kijken naar de output en bijvoorbeeld de oprichting van 100 contactkoren nastreven. Dat is evenwel voor ons niet de norm. We kijken liever naar de maatschappelijke impact die we creeëren. Daarom laten we een sociologisch onderzoek voeren naar de effecten van de koorwerking op de mensen met dementie en hun omgeving. We merken immers uit verhalen dat ‘De Stem van ons Geheugen’ vaak op heel concrete manieren hun leven verandert. Zo spraken met we onlangs met een vrouw die actief is in koor FOTON bij een dagcentrum. Twee keer per maand zingt ze er samen met haar man, die dementie heeft, en andere mantelzorgers. Zij vertelde ons dat “zingen haar leven had veranderd”. Dat lijkt onmogelijk, maar ze illustreerde dit met voorbeelden. Haar man heeft nooit iets met zingen gehad, maar floot altijd graag. Door het contactkoor is zijn liedjeskennis weer wat opgefrist. Als hij thuis is en het te druk wordt, zet zijn vrouw de CD op met liedjes. Dat kalmeert hem en hij kan gerust een half uur meefluiten, zodat zij ook wat taken gedaan kan krijgen. Twee keer zingen in de maand, kan dus zo een effect hebben. Hoe we dat kunnen in kaart brengen, gaan we in dit sociologisch onderzoek bekijken. 
Een andere parameter voor het project is de mate waarin het lerend netwerk rond dit project kan worden geactiveerd. Binnen dit project kunnen we heel veel van mekaar leren. Muzikanten leren hun talenten ter beschikking te stellen voor mensen in de zorg. Vrijwilliger uit de zorg bouwen een muzikale basiskennis uit binnen dit project. Het lerend netwerk kan hierin een heel belangrijke rol spelen.

Jullie hebben veel dromen: willen verder bouwen op de kennis en groter worden. Hoe is dit praktisch mogelijk voor jullie vzw? Werken jullie aan een duurzaam verdienmodel?

Wij denken er over na op twee manieren. De eerste vraag is hoe we een gezonde financiële basis creëren voor dit project. De tweede is hoe we dit kunnen verzelfstandigen. Het project ‘De Stem van geheugen’ slorpt heel wat energie en personeelstijd op, ook nu we uit de ontwikkelingsfase zijn. Hoewel het belangrijk is voor onze organisatie, willen we het binnen een paar jaar verzelfstandigen en er een goede financiële basis aan geven. We halen daarvoor inspiratie bij bijvoorbeeld ‘Sing Up’ uit Groot-Brittannië die een ‘lerende omgeving’ hebben ontwikkeld. Mogelijk kunnen we dit aanbieden als een service naar woonzorgcentra.

Heb je nog tips voor organisaties die willen innoveren? Welke houding moeten ze aannemen? Welke valkuilen zijn te vermijden?

We vinden het onze maatschappelijke opdracht om signalen te geven aan de sector over belangrijke tendensen en inspirerende voorbeelden. Ik denk dat het belangrijk is dat je lef toont, dat je mensen durft wakker te schudden en dat je heel bewust kiest voor vernieuwing . De hamvraag is hoe je je als organisatie verhoudt tot de maatschappelijke uitdagingen van vandaag en morgen. 
Vertrek daarbij vanuit je eigen achtergrond en missie. Inclusie en diversiteit zijn ‘zware’ woorden. Dat we er werk van moeten maken was al langer duidelijk, al wist niemand concreet hoe dat kon gebeuren op een vernieuwende manier. Wij inspireerden ons op andere organisaties en buitenlandse voorbeelden en door een afstand te nemen waar je echt mee bezig bent. Zet dat even opzij, ga terug naar de missie van de organisatie. Zoek van daar uit out of the box hoe je je doelstellingen een nieuwe impuls kan geven.

Interesse in de ‘Stem van ons Geheugen’? Wil u ook meedoen met een koor of contactkoor? Contacteer Koor&Stem vzw (Facebookpagina Stem van ons Geheugen).  

Koor en Stem vzw kreeg begeleiding in de Sociale InnovatieFabriek voor het uitdenken van een businessplan en mogelijkheden van opschaling.