Waarom sociaal aankopen nog niet doorbreekt en wat er aan te doen valt
16/01/2026
Eind 2025 verscheen het eerste rapport van het PROSECO project met inzichten, uitdagingen en kansen voor het versterken van sociaal aankopen in acht Europese regio’s. We namen dit rapport voor je door en delen graag vijf aandachtspunten en kansen voor overheidsaankopers en beleidsmakers om meer sociaal aan te kopen.
Proseco?
PROSECO is geen schuimwijn, maar staat voor PROcurement for Social ECOnomy. Dit Europese project richt zich op het versterken van sociaal aankopen als strategische hefboom voor een duurzame transitie in acht Europese regio’s. Sociaal aankopen betekent dat overheden bewust sociale impact mee inkopen, bijvoorbeeld via talentontwikkeling, lokale jobcreatie en tewerkstelling. Het kan ook ingezet worden om lokale gemeenschapsdiensten te organiseren en te versterken.
Provincie Vlaams-Brabant is trekker van het project. Sociale InnovatieFabriek maakt deel uit van de stakeholdergroep en treedt op als klankbord. We brengen inzichten en goede praktijken uit het project tot bij sociaal ondernemers en andere actoren op het terrein.
Het doel van de studie was:
- om bestaande beleidskaders te analyseren
- lacunes en implementatie-uitdagingen te identificeren
- de huidige stand van de praktijken van sociale aanbesteding te beoordelen
- stakeholderperspectieven over sociale aanbesteding te vergelijken
- goede praktijken en werkende oplossingen te documenteren
- en evidence-based aanbevelingen te ontwikkelen om de implementatiekloof te dichten.
De belangrijkste vaststelling: er is een grote ‘implementation gap’
Overheidsaanbestedingen vertegenwoordigen ongeveer 14% van het BBP van de EU—miljarden euro’s per jaar die benut zouden kunnen worden voor inclusieve werkgelegenheid voor kansarme groepen, ontwikkeling van sociaal ondernemingen, versterking van gemeenschappen en een duurzame transitie. Echter… In alle acht partnerregio’s blijft de integratie van sociale criteria in aanbestedingsprocessen sporadisch, projectafhankelijk en gebaseerd op individuele voortrekkers in plaats van ingebedde institutionele systemen.
Dat kan anders en beter. Hieronder lees je wat er aan te doen valt.
Inzicht 1 - de "Willing But Unable" Paradox
In België en Vlaanderen zijn er wettelijke kaders die sociaal aankopen mogelijk maken bij publieke aankopen. Het gebeurt alleen niet. Aankopers vrezen soms voor oneerlijke concurentie ten aanzien van aanbieders van de ‘reguliere markt’.
Vele aankopers en overheden willen wel sociaal aankopen maar geven aan niet in staat te zijn om dit te doen. De hindernissen zitten vooral in:
- te weinig mechanismen (denk aan tools en opleiding) om een sociaal aankoopbeleid uit te voeren.
- onvoldoende strategisch beleid ondanks het feit dat wettelijke kaders procedures en criteria voor sociaal aankopen voorzien. De overheid heeft geen strategie om duurzaam aan te kopen.
- juridische duidelijkheid (qua definities, criteria, procedures) en rechtszekerheid (zonder vrees voor juridische reacties vanuit reguliere economie op sociale aanbestedingen).
- duidelijke coördinatie van verantwoordelijkheden in het aankoopproces.
Inzicht 2 – Ondersteuning is noodzakelijk
Toestemming zonder steun levert minimale resultaten op. Naast mandaat is ook ondersteuning noodzakelijk. Budgetten voor ondersteuning of opleiding van aankopers, monitoring van sociaal aankopen, platformen of andere vormen van matchmaking ontbreken nog te vaak. In Vlaanderen bestaan er al interessante steunmechanismen zoals het platform Doeners.be met een overzicht van sociale economie bedrijven in Vlaanderen. Of de redelijk recent gelanceerde MVOO-criteria tool die meer op duurzame, ecologische aankopen toespitst dan op sociaal aankopen.
Opnieuw is de vaststelling dat deze onvoldoende benut worden door:
- gebrek aan tijd
- onbekend
- concrete ruimte
- ondersteuning voor aankopers om sociaal aankopen te integreren
- monitoring van de aankopen bij sociale ondernemingen.
Inzicht 3 - Het lokale niveau doet er toe
Uit het rapport blijk dat goede praktijken en netwerken zich vooral ontwikkelen op het lokale niveau zoals regio’s, provincies, steden en gemeenten én vooral informele netwerken. In Vlaanderen zijn er bijvoorbeeld de regisseurs sociale economie die gemeenten ondersteunen bij het aanbesteden aan en samenwerken met sociale economie actoren in de regio. Zij zijn brugfiguur tussen sociale en reguliere economie en de lokale besturen.
Inzicht 4 – Voorfinanciering is verborgen barrière voor sociaal ondernemers
Sociale ondernemingen missen vaak de financiële ruimte om te kunnen concurreren bij openbare aanbestedingen. Grote inkoopcontracten vragen dat leveranciers materiaal- en arbeidskosten vooraf financieren, terwijl betalingen meestal pas 30 tot 90 dagen na facturatie volgen. Voor reguliere bedrijven is dat haalbaar dankzij leverancierskrediet of kredietlijnen.
Voor sociale ondernemingen ligt dat anders. Zij hebben vaak beperkte toegang tot krediet en werken met kleine marges, waardoor voorfinanciering moeilijk of onmogelijk wordt. Ze worden dus niet uitgesloten door de aanbestedingsregels zelf, maar door de realiteit van hun kasstroom.
In enquêtes vertaalt dit zich naar signalen zoals “onvoldoende leveranciers” of “kostenproblemen”, maar de onderliggende oorzaak is structureel: een ongelijk speelveld in aanbestedingscapaciteit.
(Lees ook het artikel over het VARIO-advies rond gelijk speelveld voor sociaal ondernemers waaraan wij mochten bijdragen.)
Inzicht 5 - Prijsconcurrentie is geen kostenprobleem
Wanneer inkopers aangeven dat “sociale ondernemingen duurder zijn”, verwijst dat zelden naar de werkelijke kostprijs. Het signaleert vooral een structureel nadeel dat zich vertaalt in prijs.
Uit focusgroepen blijkt herhaaldelijk dat sociale ondernemingen wél prijsconcurrerend zijn zodra het speelveld wordt gelijkgemaakt. Denk aan voorwaarden zoals (gedeeltelijke) vooruitbetaling, eerlijke en transparante beoordelingscriteria, begeleiding bij het opstellen van offertes en duidelijke puntentoekenning.
Het kostenargument werkt daardoor vaak als een indicatie voor onderliggende barrières: beperkte voorfinancieringscapaciteit bij de sociaal ondernemer, onevenwichtige aanbestedingsprocedures en hardnekkige vooroordelen. Dit vraagt om een andere beleidsreactie. Niet het afdwingen van lagere prijzen bij sociale ondernemingen - wat hun duurzaamheid ondergraaft - maar het aanpakken van de structurele, systemische oorzaken.
Effectieve oplossingen liggen in het herdenken van betalingstermijnen, gerichte capaciteitsopbouw en hervorming of verduidelijking van aanbestedingsprocedures, niet in prijsverlaging.
Vragen?
Wil je graag je wensen of noden rond sociaal aankopen of verkopen bespreken? Neem contact op met Caroline Godts.
Vind jouw bondgenoot
Ben je een sociaal ondernemer en wil je graag je product of dienst leveren aan een (lokale) overheid? Ben je een aankoper die graag meer sociale impact inkoopt? Contacteer jouw bondgenoot: de regisseur sociale economie van jouw regio.
Lees meer over sociaal aankopen:
Impact verkocht! Sociaal ondernemers in het vizier van aankopers
Leer hoe je als sociaal ondernemer succesvol inspeelt op aankoopprocedures om jouw impact zichtbaar én onweerstaanbaar te maken voor aankopers.
VARIO advies: impactondernemers verdienen gelijk speelveld
De Vlaamse Adviesraad voor Innoveren & Ondernemen (VARIO) schreef het advies: Naar een gelijk speelveld voor alle ondernemingsvormen ifv meer maatschappelijke impact dat verscheen in maart 2025. We namen dit advies voor je door en lichten een aantal topics toe.
Aan de slag met sociaal inkopen
Naar aanleiding van World Sustainable Procurement Day zetten we sociaal inkopen in de verf. Ook wij verbinden mensen rond het thema. Op 5 maart nodigden we in samenwerking met The Shift stakeholders uit om uit te wisselen. Ontdek in dit artikel de vier uitdagingen om sociaal inkopen mogelijk te maken.
Meer artikels
Vijf marketingvalkuilen waar impactondernemers vaak in trappen
Marketing heeft een slechte naam bij impactondernemers. Toch is marketing een krachtige hefboom om je impact te vergroten. Samen met impactmarketeer en onderzoeker Nena Baeyens brengen we vijf marketingvalkuilen in kaart waar impactondernemers vaak in trappen.
Hoe Hal 5 Impact Track inzet om mee de toekomst van hun site te bepalen
Het meten van impact wordt steeds belangrijker, en toch heeft elke onderneming zijn eigen redenen. Die van Hal 5? Een sterk plan voor de definitieve invulling van Hal 5 opbouwen, én fier zijn op wat ze allemaal doen.
Move2Impact: collectieve fundraising die we écht willen aanraden
Move2Impact organiseert geen gewone fundraising. Ontdek op welke innovatieve manier zij een collectieve fundraising voor impactorganisaties creëren.